Sau cú sốc tài chính toàn cầu năm 2008, nhiều người tự hỏi liệu lịch sử có lặp lại hay không, đặc biệt là khi những dấu hiệu tương tự đang dần xuất hiện. Bài viết này sẽ phân tích sâu hơn về những nguyên nhân và hệ lụy của cuộc khủng hoảng đã định hình lại nền kinh tế thế giới, đồng thời cung cấp góc nhìn chuyên sâu từ chuyentaichinh.com.
Khủng hoảng kinh tế năm 2008 là một trong những sự kiện tài chính mang tính bước ngoặt, gây chấn động sâu sắc nền kinh tế Hoa Kỳ và lan rộng ra toàn cầu. Cuộc khủng hoảng này không chỉ phơi bày những lỗ hổng trong hệ thống tài chính mà còn để lại nhiều bài học giá trị về quản lý rủi ro và ổn định kinh tế vĩ mô. Bài viết này sẽ cùng nhìn lại bức tranh tổng quan về cuộc khủng hoảng lịch sử này, từ những diễn biến chính đến các nguyên nhân sâu xa và hậu quả khôn lường mà nó đã gây ra.
Nhìn lại diễn biến của cuộc khủng hoảng kinh tế 2008
Ngày 15 tháng 9 năm 2008 được xem là thời điểm bùng nổ của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, khi Ngân hàng Lehman Brothers Holdings (Mỹ) nộp đơn xin phá sản sau 158 năm hoạt động. Cùng ngày, Merrill Lynch, một tập đoàn ngân hàng lớn khác của Mỹ, cũng tuyên bố sáp nhập với Bank of America do những thua lỗ nặng nề từ cuộc khủng hoảng tín dụng nhà ở dưới chuẩn. Sự sụp đổ của Lehman Brothers, với khoản nợ khổng lồ lên tới 700 tỷ USD, đã tạo ra một làn sóng hỗn loạn và suy giảm niềm tin nghiêm trọng trong hệ thống tài chính thế giới.
Dù Tổng thống Mỹ George W. Bush và nhiều nhà lãnh đạo toàn cầu đã kêu gọi bình tĩnh, thị trường chứng khoán Mỹ vẫn lao dốc không phanh. Tình trạng khan hiếm tiền mặt diễn ra, giá nhà đất sụt giảm thê thảm, và hệ thống tài chính toàn cầu đứng trước nguy cơ vỡ nợ dây chuyền. Sự đình trệ của dòng chảy vốn và việc “bong bóng” bất động sản vỡ đã gây tổn thương nghiêm trọng cho kinh tế thế giới.
Cụ thể, tăng trưởng kinh tế toàn cầu từ mức 4.2% vào năm 2007 đã giảm xuống chỉ còn 1.8% vào năm 2008. Đến năm 2009, nền kinh tế toàn cầu ước tính đã thất thoát tới 4.500 tỷ USD. Những con số này minh chứng rõ nét cho quy mô tàn phá của cuộc khủng hoảng.
Để thoát khỏi thảm cảnh này, các ngân hàng trung ương trên thế giới đã phải tung ra hàng loạt chính sách kích thích tiền tệ khổng lồ và phi truyền thống. Trong đó có chính sách lãi suất âm, hoạt động thanh toán mở rộng và nới lỏng định lượng (QE). Chính sách lãi suất âm được thiết kế để khuyến khích người tiêu dùng và doanh nghiệp chi tiêu hoặc đầu tư thay vì giữ tiền trong ngân hàng, nơi giá trị đồng tiền có thể bị xói mòn bởi lạm phát. Phải mất đến một thập kỷ, các gói kích thích kinh tế này mới giúp nền kinh tế Mỹ dần khôi phục về trạng thái bình thường.
Nguyên nhân của cuộc khủng hoảng kinh tế 2008
Xét một cách sâu xa, cuộc khủng hoảng kinh tế 2008 bắt nguồn từ những vấn đề trong lĩnh vực tài chính, bao gồm bảo hiểm, tín dụng và chứng khoán, khởi phát từ Mỹ vào giai đoạn 2007-2008. Yếu tố chủ chốt được xác định là sự phát triển quá “nóng” của thị trường bất động sản tại Mỹ, dẫn đến việc hình thành một “bong bóng” tài sản khổng lồ.
Sự bùng nổ của thị trường nhà đất đã thúc đẩy sự ra đời và phát triển nhanh chóng của các sản phẩm tài chính “săn mồi”, nhắm vào những đối tượng người mua nhà có thu nhập thấp và hiểu biết tài chính hạn chế. Mô hình này, thường được gọi là cho vay dưới chuẩn (subprime mortgage), dựa trên giả định rằng giá nhà sẽ tiếp tục tăng. Điều này cho phép người đi vay tự bảo vệ mình trước các khoản thanh toán thế chấp cao bằng cách bán bất động sản để thanh toán nợ. Trong trường hợp vỡ nợ, ngân hàng vẫn có thể thu hồi tài sản và bán với giá cao. Do đó, cho vay dưới chuẩn ban đầu được coi là một khoản đầu tư hấp dẫn đối với các ngân hàng.
Theo thống kê, tỷ lệ các khoản vay dưới chuẩn đã tăng đáng kể từ 2.5% vào cuối những năm 1990 lên 15.7% vào năm 2007. Sự tăng trưởng không bền vững này đã dẫn đến việc bong bóng nhà đất hình thành và bùng nổ vào năm 2008. Khi giá nhà đất bắt đầu giảm, hàng triệu người đi vay dưới chuẩn không thể trả nợ và cũng không thể bán nhà để bù đắp. Điều này đã gây ra một làn sóng vỡ nợ hàng loạt, kéo theo sự sụp đổ của các tổ chức tài chính lớn như Lehman Brothers, làm tê liệt toàn bộ nền kinh tế Mỹ và Châu Âu.
Hậu quả của cuộc khủng hoảng kinh tế 2008
Cuộc khủng hoảng kinh tế 2008 đã để lại những hậu quả nặng nề với cái giá phải trả lên tới 10.000 tỷ USD bị cuốn trôi khỏi thị trường, 30 triệu người mất việc làm và 50 triệu người rơi vào cảnh nghèo khó. Không chỉ gây ra thiệt hại về mặt con số, phải mất đến 10 năm sau nền kinh tế Mỹ mới có thể khôi phục lại trạng thái bình thường nhờ vào các gói kích thích kinh tế. Bên cạnh đó, cuộc khủng hoảng còn dẫn đến nhiều tác động tiêu cực đáng chú ý khác:
- **Sự sụp đổ của các định chế tài chính lớn:** Bear Stearns, một trong những ngân hàng đầu tư lớn nhất tại Phố Wall, đã phải cầu cứu và được JPMorgan Chase mua lại với giá chỉ 30 tỷ USD. Ngân hàng Lehman Brothers, sau gần 165 năm hình thành và phát triển, đã tuyên bố phá sản, trở thành vụ bán tháo lớn nhất trong lịch sử tài chính Mỹ.
- **Thị trường chứng khoán toàn cầu chao đảo:** Vào ngày 15/9/2008, chỉ số FTSE tại sàn giao dịch chứng khoán London đã giảm 56.5 điểm cơ bản. Ngày 16/9, thị trường chứng khoán Hong Kong mở cửa với mức sụt giảm 5.4%, trong khi thị trường Thượng Hải cũng giảm 4.5%.
- **Rút vốn hàng loạt khỏi quỹ tiền tệ:** Giá trị tài sản của một quỹ thị trường tiền tệ đã giảm xuống dưới 1 USD/cổ phiếu, và hơn 140 tỷ USD đã bị các nhà đầu tư Mỹ rút khỏi quỹ.
Những sự kiện này không chỉ gây ra thiệt hại tài chính mà còn làm suy giảm niềm tin của công chúng vào hệ thống ngân hàng và thị trường tài chính, thúc đẩy các nhà chức trách phải xem xét lại và tăng cường các quy định giám sát.
Có hay không nguy cơ xuất hiện một cuộc khủng hoảng mới?
Nhiều năm đã trôi qua kể từ sự kiện Lehman Brothers sụp đổ, nhưng bài học về kiểm soát vay nợ và những rủi ro từ việc nới lỏng kiểm soát ngành công nghiệp tài chính vẫn còn nguyên giá trị. Cuộc khủng hoảng 2008 đã dạy cho cả nhà đầu tư và người tiêu dùng về tầm quan trọng của sự thận trọng và minh bạch.
Tuy nhiên, theo khảo sát của Bloomberg, thế giới vẫn đang tiếp tục vay nợ với khối lượng ngày một tăng. Tổng nợ toàn cầu từ ngưỡng 84.000 tỷ USD vào đầu thế kỷ 21 đã vọt lên 173.000 tỷ USD vào thời điểm khủng hoảng tài chính năm 2008 bùng nổ, và tiếp tục chạm mốc 250.000 tỷ USD ở thời điểm hiện tại. Trong đó, khối lượng nợ xấu đã gần chạm mốc 3.000 tỷ USD.
Rõ ràng, những bài học từ cuộc khủng hoảng kinh tế 2008 chưa bao giờ lỗi thời, và không có gì đảm bảo rằng một cuộc khủng hoảng tương tự sẽ không tái diễn. Với những yếu tố không chắc chắn kể trên, nguy cơ của một cuộc khủng hoảng tài chính trong tương lai vẫn hiện hữu, và quy mô của nó, nếu xảy ra, có thể còn lớn hơn trước.
Chính vì vậy, bài học đầu tiên và quan trọng nhất cần rút ra là mỗi quốc gia cần đảm bảo tính ổn định kinh tế vĩ mô. Đây là điều kiện tiên quyết để giảm thiểu tác động của bất kỳ cuộc khủng hoảng nào. Thêm vào đó, các nước cần có các định chế tài chính chặt chẽ, không để chúng bị xâm phạm vì bất cứ lý do gì, nhằm duy trì sự ổn định và an toàn cho hệ thống tài chính toàn cầu.
Nhiều năm đã trôi qua kể từ cuộc khủng hoảng kinh tế 2008, nhưng những ký ức về sự mong manh của hệ thống ngân hàng thế giới vẫn còn đó. Việc đảm bảo tính ổn định kinh tế vĩ mô và củng cố các quy định tài chính là điều mà các quốc gia cần đặc biệt lưu tâm để phòng tránh những rủi ro tiềm ẩn trong tương lai.
Để hiểu rõ hơn về cách các rủi ro tài chính có thể ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân và cách phòng tránh, hãy khám phá thêm trong chuyên mục Bảo Hiểm.
